ADuC841 Mikrodenetleyicisi - 8051 Mimarisi Blog Yazılar Gömülü Sistemler

Assembly ile ADuC841 – [7] Zamanlayıcı ve Sayıcı Hesaplamaları Temelleri

SamettaşoğluHaziran 1, 2026

0 150 13 dakika okuma süresi

8051 Zamanlayıcı ve Sayıcı Hesaplamaları Temelleri

Simülasyon

İçindekiler

Sistem Saat Üreteci ve Makine Çevrimi
ADUC841 Makine Çevrimi
Zamanlayıcı/Sayıcı Yapısı
TMOD Saklayıcısı
TCON Saklayıcısı
Çalışma Modları (Mod 0, Mod 1, Mod 2, Mod 3)
Sayma Değeri Hesaplama (DERS 10.1)
Temel Zamanlayıcı Algoritması (DERS 10.2)
Timer 2 (ADUC841)
Özet ve Hatırlatıcılar

1. Sistem Saat Üreteci ve Makine Çevrimi

Saat Üreteci Nedir?

Mikrodenetleyicinin çalışabilmesi için bir “kalp atışına” ihtiyacı vardır. Bu kalp atışını, yani saat darbelerini üreten birime Saat Üreteci (Clock Generator) denir.

8051 ailesinde tümdevre üzeri (dahili) osilatör mevcuttur. Bu osilatörün çalışabilmesi için XTAL1 ve XTAL2 pinlerine bir kristal veya seramik rezonatör + iki kondansatör bağlanmalıdır.

📌 Pratik Not: Mikrodenetleyiciye bağlanan kristal frekansı, üretici firmanın belirlediği maksimum değeri aşmamalıdır.

8051 için max: 16 MHz

ADUC841 için max: 20 MHz

📐 ŞEKİL 1 — Osilatör Bağlantı Devresi

Kristal (12 MHz) XTAL1 ve XTAL2 pinleri arasına bağlanır
Her iki pine 30 pF’lık kondansatör (C1 ve C2) seri olarak eklenir
Bağlantı Vss (GND) hattına tamamlanır

     C1=30pF
    ┤├──────┤ XTAL2 ├──
Kristal                  [8051]
    ┤├──────┤ XTAL1 ├──
     C2=30pF
               │
              Vss

C1=30pF

┤├──────┤ XTAL2 ├──

Kristal [8051]

┤├──────┤ XTAL1 ├──

C2=30pF

│

Vss

Makine Çevrimi (Machine Cycle)

8051 her bir işlemi makine çevrimi adı verilen birimlerle gerçekleştirir.

Nasıl hesaplanır?

Standart 8051’de:

1 Makine Çevrimi = 12 Osilatör Periyodu

Örnek: 12 MHz kristal kullanılırsa;

T_makine = 12 / 12.000.000 Hz = 1 µs

1 2	T_makine = 12 / 12.000.000 Hz = 1 µs

Genel formül:

T = (Cycle × 12) / Kristal Frekansı   (saniye cinsinden)

1 2	T = (Cycle × 12) / Kristal Frekansı (saniye cinsinden)

Pratik Örnek

MOV R0, 45h komutu 2 makine çevriminde çalışır. 12 MHz kristal için:

T = (2 × 12) / (12 × 10⁶) = 2 × 10⁻⁶ sn = 2 µs

1 2	T = (2 × 12) / (12 × 10⁶) = 2 × 10⁻⁶ sn = 2 µs

📐 ŞEKİL 2 — Makine Çevrimi Diyagramı

Şekilde şu yapı gösterilmektedir:

Her durum (state), P1 ve P2 olmak üzere 2 osilatör periyodundan oluşur
Durum 1’den Durum 6’ya kadar 6 durum vardır
Toplamda: 6 × 2 = 12 osilatör periyodu = 1 makine çevrimi

2. ADUC841 Makine Çevrimi

ADUC841, standart 8051’den çok daha hızlıdır. Sebebi şu:

Özellik	Standart 8051	ADUC841
1 Makine Çevrimi	12 osilatör periyodu	1 osilatör periyodu
12 MHz kristal ile hız	1 MIPS	12 MIPS

ADUC841 formülü:

T = Cycle / Kristal Frekansı   (saniye cinsinden)

1 2	T = Cycle / Kristal Frekansı (saniye cinsinden)

ADUC841 Örneği

MOV R0, 45h — 2 çevrimlik komut, 12 MHz kristal:

T = 2 / (12 × 10⁶) ≈ 0.167 × 10⁻⁶ sn ≈ 0.167 µs

1 2	T = 2 / (12 × 10⁶) ≈ 0.167 × 10⁻⁶ sn ≈ 0.167 µs

🔍 Karşılaştırma: Aynı komut standart 8051’de 2 µs sürerken ADUC841’de 0.167 µs sürer. Bu 12 kat hız farkı demektir! (2 / 0.167 ≈ 12)

Geliştirme Kartlarında Kullanılan Frekans

Derste kullanılan ADUC841 geliştirme kartlarında 11.0592 MHz kristal bulunur.

Bu durumda 1 makine çevrimi:

T = 1 / (11.0592 × 10⁶) = 90.4 × 10⁻⁹ sn ≈ 90 ns

1 2	T = 1 / (11.0592 × 10⁶) = 90.4 × 10⁻⁹ sn ≈ 90 ns

📌 Neden 11.0592 MHz? Bu özel frekans, seri haberleşmede hatasız baud rate üretimi için tercih edilir.

3. Zamanlayıcı/Sayıcı Yapısı

Neden Zamanlayıcı/Sayıcı Kullanırız?

Mikrodenetleyici uygulamalarında sıkça şu ihtiyaçlar ortaya çıkar:

Belirli bir süre beklemek (gecikme oluşturmak)
Bir olayın kaç kez gerçekleştiğini saymak
Belirli bir zaman aralığını ölçmek

Bu ihtiyaçlar için yazılım döngüsü kullanmak yerine donanımsal Zamanlayıcı/Sayıcı (Timer/Counter, T/C) birimini kullanmak çok daha verimlidir.

Neden daha verimli?

CPU, zamanlayıcıyı çalıştırdıktan sonra başka işler yapmaya devam edebilir. Zamanlayıcı arka planda bağımsız olarak sayar. Bu nedenle sayma işlemleri işlemcinin performansını etkilemez.

8051 / ADUC841’de Zamanlayıcı Yapısı

ADUC841 ve 8051’de 2 adet 16-bit zamanlayıcı/sayıcı bulunur:

T/C-0 (Timer/Counter 0)
T/C-1 (Timer/Counter 1)
(ADUC841’de bir de T/C-2 bulunur, ileride anlatılacaktır)

Her iki birimin temel özellikleri:

Yukarı yönde sayar (0’dan max değere doğru)
İstenirse başlangıç değeri yüklenebilir (o değerden sayılmaya devam eder)
Aynı donanım, hem zamanlayıcı hem de sayıcı olarak kullanılabilir

Zamanlayıcı mı, Sayıcı mı?

Zamanlayıcı modunda (C/T̄ = 0): Sistem saatinden (osilatörden) gelen darbeler sayılır. Her makine çevriminde sayma değeri 1 artar. Bu mod, geçen süreyi ölçmek için kullanılır.

Sayıcı modunda (C/T̄ = 1): Dış dünyadan gelen darbe sayısı sayılır. P3.4 (T0) veya P3.5 (T1) pinlerine bağlanan dış işaret her 1→0 geçişinde sayma değeri 1 artar.

📐 ŞEKİL 3 — Basitleştirilmiş Zamanlayıcı/Sayıcı Blok Diyagramı

Şekilde gösterilecekler:

Üst yol (0): OSC → Zamanlayıcı → THi/TLi saklayıcıları
Alt yol (1): P3.4(T0) veya P3.5(T1) → Sayıcı → THi/TLi saklayıcıları
Anahtar: 0=Zamanlayıcı, 1=Sayıcı seçimi yapar

Saklayıcılar

Her zamanlayıcı için anlık sayma değerini tutan 8-bitlik iki SFR (Special Function Register) vardır:

Zamanlayıcı	Yüksek Byte	Düşük Byte
T/C-0	TH0	TL0
T/C-1	TH1	TL1

Reset sonrasında bu saklayıcıların değeri 00h‘dir.
Herhangi bir anda mevcut sayma değeri bu saklayıcılardan okunabilir.
İstenen başlangıç değeri bu saklayıcılara yazılabilir.

4. TMOD Saklayıcısı

TMOD (Timer Mode Register), zamanlayıcıların çalışma ayarlarını belirleyen kontrol saklayıcısıdır.

⚠️ Önemli: TMOD saklayıcısı bit adreslenemez. Yani tek bir biti değiştirmek için SETB komutu kullanılamaz; tüm byte yazılmalıdır.

TMOD Bit Yapısı

   Bit 7    Bit 6   Bit 5  Bit 4  Bit 3    Bit 2   Bit 1  Bit 0
┌────────┬────────┬──────┬──────┬────────┬────────┬──────┬──────┐
│ GATE1  │ C/T̄1  │  M1  │  M0  │ GATE0  │ C/T̄0  │  M1  │  M0  │
└────────┴────────┴──────┴──────┴────────┴────────┴──────┴──────┘
│←────────────── T/C1 ──────────────→│←────────── T/C0 ──────────→│

Bit 7 Bit 6 Bit 5 Bit 4 Bit 3 Bit 2 Bit 1 Bit 0

┌────────┬────────┬──────┬──────┬────────┬────────┬──────┬──────┐

│ GATE1 │ C/T̄1 │ M1 │ M0 │ GATE0 │ C/T̄0 │ M1 │ M0 │

└────────┴────────┴──────┴──────┴────────┴────────┴──────┴──────┘

│←────────────── T/C1 ──────────────→│←────────── T/C0 ──────────→│

TMOD Bit Açıklamaları

Bit	İsim	Açıklama
7	GATE1	T/C-1 için kapı kontrolü. 0: TR1=1 ile aktif olur. 1: TR1=1 VE P3.3(INT1)=1 olmalı
6	C/T̄1	0: Zamanlayıcı (dahili saat), 1: Sayıcı (harici darbe)
5	M1	T/C-1 çalışma modu seçimi (M1-M0 tablosuna bakınız)
4	M0	T/C-1 çalışma modu seçimi
3	GATE0	T/C-0 için kapı kontrolü. Harici start/stop: P3.2(INT0) pini
2	C/T̄0	0: Zamanlayıcı, 1: Sayıcı
1	M1	T/C-0 çalışma modu seçimi
0	M0	T/C-0 çalışma modu seçimi

5. TCON Saklayıcısı

TCON (Timer Control Register), zamanlayıcıları başlatıp durdurmak ve taşma bayraklarını kontrol etmek için kullanılır.

✅ Önemli: TCON saklayıcısı bit adreslenebilir. Tek bir biti SETB veya CLR komutuyla değiştirebilirsiniz.

TCON Bit Yapısı

   Bit 7  Bit 6  Bit 5  Bit 4  Bit 3  Bit 2  Bit 1  Bit 0
┌──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┐
│  TF1 │  TR1 │  TF0 │  TR0 │  IE1 │  IT1 │  IE0 │  IT0 │
└──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┘
│←──── T/C1 ────→│←──── T/C0 ────→│←─── Harici Kesme ──→│

Bit 7 Bit 6 Bit 5 Bit 4 Bit 3 Bit 2 Bit 1 Bit 0

┌──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬──────┐

│ TF1 │ TR1 │ TF0 │ TR0 │ IE1 │ IT1 │ IE0 │ IT0 │

└──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴──────┘

│←──── T/C1 ────→│←──── T/C0 ────→│←─── Harici Kesme ──→│

TCON Bit Açıklamaları

Bit	İsim	Açıklama
7	TF1	T/C-1 taşma bayrağı. Taşınca donanım tarafından SET edilir. Kesme kullanılmıyorsa yazılımla temizlenmelidir.
6	TR1	T/C-1 çalıştırma biti. TR1=1 → Aktif, TR1=0 → Pasif
5	TF0	T/C-0 taşma bayrağı. TF1 ile aynı işlev
4	TR0	T/C-0 çalıştırma biti. TR1 ile aynı işlev
3	IE1	Harici kesme1 bayrağı (donanım set/temizler)
2	IT1	Harici kesme1 algılama kontrolü (0=seviye, 1=kenar)
1	IE0	Harici kesme0 bayrağı
0	IT0	Harici kesme0 algılama kontrolü

📐 ŞEKİL 4 ve 5 — T/C Detaylı Blok Diyagramları

Blok diyagramlarında şu 3 temel kontrol mekanizması görülmektedir:

Giriş kaynağı kontrolü → TMOD’daki C/T̄ biti
Çalışma kontrolü → GATE, TR, INT pinleri kombinasyonu
Yenileme modu → Çalışma moduna göre (Mod 0/1/2/3)

6. Çalışma Modları

T/C-0 ve T/C-1, TMOD saklayıcısındaki M1-M0 bitleriyle 4 farklı modda çalışabilir:

M1	M0	Mod	Açıklama
0	0	Mod 0	13-bit zamanlayıcı/sayıcı
0	1	Mod 1	16-bit zamanlayıcı/sayıcı
1	0	Mod 2	8-bit otomatik yüklemeli zamanlayıcı/sayıcı
1	1	Mod 3	Bağımsız çalışma modu

Mod 0 — 13-bit Zamanlayıcı/Sayıcı

TLi’nin düşük 5 biti + THi’nin 8 biti = toplam 13 bit kullanılır.

Maksimum sayma değeri: 2¹³ = 8192 (0 ile 8191 arası)

Her 32 darbede THi 1 artar (TLi’nin 5-bitlik sayma aralığı: 0–31 = 32 darbe).

Taşma: Sayma değeri 8192’ye ulaştıktan sonra gelen ilk darbe ile taşma gerçekleşir → TFi=1 → TLi ve THi sıfırlanır (00h’e düşer).

📐 ŞEKİL 6 — Mod-0 Blok Diyagramı

Şekilde:

Osilatör → C/T̄ seçim anahtarı → TL1 (5-Bit) → TH1 (8-Bit) → TF1 → Kesme
TR1 ve Gate1 kontrol lojik kapısı görülür

Mod 1 — 16-bit Zamanlayıcı/Sayıcı

Mod 0’dan tek farkı, TLi’nin 8-bitinin tamamının kullanılmasıdır.

Maksimum sayma değeri: 2¹⁶ = 65536 (0 ile 65535 arası → FFFFh)

Bu, ders anlatımındaki en yaygın kullanılan moddur.

📐 ŞEKİL 7 — Mod-1 Blok Diyagramı

Şekilde Mod 0’dan farkı: TL1 artık 5-bit değil 8-bit olarak gösterilmiştir.

Mod 2 — 8-bit Otomatik Yüklemeli Zamanlayıcı/Sayıcı

Bu mod, otomatik yenileme (auto-reload) özelliği ile öne çıkar.

Çalışma mantığı:

TLi anlık sayma değerini tutar (8-bit, 0–255 arası sayar)
TLi → 255’e ulaşır → Taşma gerçekleşir → TFi=1
THi’deki değer otomatik olarak TLi’ye yüklenir
TLi bu yeni değerden saymaya devam eder

Ne zaman kullanılır? Sabit periyotlu, tekrarlayan zaman gecikmeleri gerektiğinde (örn. seri haberleşme baud rate üretimi).

📐 ŞEKİL 8 — Mod-2 Blok Diyagramı

Şekilde THi → “Yeniden Yükle” oku → TLi geri beslemesi dikkat çekicidir.

Mod 3 — Bağımsız Çalışma Modu

T/C-1 için: Bu modda T/C-1 durdurulur, son sayma değeri TH1 ve TL1’de tutulmaya devam eder.

T/C-0 için: 2 bağımsız 8-bit’lik yapıya ayrılır:

TL0: T/C-0’ın kendi kontrol bitleriyle yönetilen, taşmada TF0 bayrağını set eden 8-bit zamanlayıcı/sayıcı
TH0: TR1 biti ile kontrol edilen ve taşmada TF1 bayrağını set eden 8-bit zamanlayıcı

📐 ŞEKİL 9 — Mod-3 Blok Diyagramı

7. Sayma Değeri Hesaplama

Bu bölüm, video dersinde gösterilen DERS 10.1 içeriğini kapsamaktadır. Zamanlayıcıya yüklenecek başlangıç değerinin nasıl hesaplandığı adım adım açıklanmaktadır.

Temel Kavramlar

Verilen:

Frekans: f_osc = 11.0592 MHz
Osilatör periyodu: T_osc = 1 / f_osc ≈ 90.4 ns (≈ 90 ns)
ADUC841’de 1 makine çevrimi = 1 osilatör periyodu = 90.4 ns

Mod 1’de maksimum sayma süresi (16-bit):

t_max = 65536 × 90.4 × 10⁻⁹ sn ≈ 5.92 ms

1 2	t_max = 65536 × 90.4 × 10⁻⁹ sn ≈ 5.92 ms

💡 Bu değer, zamanlayıcının hiç yüklemeden, 0000h’den başlayarak FFFFh’e kadar sayıp taşmasının ne kadar sürdüğünü gösterir.

N_sayma (Sayma Sayısı) Hesabı

İstenen gecikme süresine (t_sayma) karşılık gelen sayma sayısı:

N_sayma = t_sayma / T_osc = t_sayma / 90.4 ns

1 2	N_sayma = t_sayma / T_osc = t_sayma / 90.4 ns

Durum 1: t_sayma ≤ t_max (Tek Turda Sığan Gecikme)

Eğer istenilen süre t_max = 5.92 ms’den küçükse, tek bir zamanlayıcı turu yeterlidir.

Zamanlayıcıya yüklenecek değer:

N_girilen = N_max - N_sayma = 65536 - N_sayma

1 2	N_girilen = N_max - N_sayma = 65536 - N_sayma

Örnek: 1 ms gecikme (t_sayma = 1 ms)

N_sayma  = 1 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 11062
N_girilen = 65536 - 11062 = 54474 = D4CAh

N_sayma = 1 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 11062

N_girilen = 65536 - 11062 = 54474 = D4CAh

Bu değer TH0 ve TL0’a (veya TH1/TL1’e) yüklenir:

MOV TH0, #0D4h   ; Yüksek byte
MOV TL0, #0CAh   ; Düşük byte

MOV TH0, #0D4h ; Yüksek byte

MOV TL0, #0CAh ; Düşük byte

Durum 2: t_sayma > t_max (Birden Fazla Tur Gereken Gecikme)

İstenen süre 5.92 ms’den büyükse tek tur yetmez. İki yöntem kullanılabilir:

Yöntem i: t_sayma / t_max → Döngü Değeri (tam sayıya yuvarla)

döngü_sayısı = t_sayma / t_max

1 2	döngü_sayısı = t_sayma / t_max

Bölme sonucu tam bölünmüyorsa → hata oluşur (bölünemeyen durum hatası).

Örnek: 25 ms gecikme

25 ms / 5.92 ms ≈ 4.22  →  tam sayıya bölünmez → HATA

1 2	25 ms / 5.92 ms ≈ 4.22 → tam sayıya bölünmez → HATA

Bu durumda farklı bir temel süre seçmek gerekir.

Yöntem ii: Uygun Temel Süre Seçimi

t_sayma değerinin tam bölenlerinden biri olan bir temel süre seçilir:

Örnek: 25 ms için 5 ms temel seçimi

döngü_sayısı = 25 ms / 5 ms = 5  ✓ (tam bölündü)

1 2	döngü_sayısı = 25 ms / 5 ms = 5 ✓ (tam bölündü)

Şimdi 5 ms için başlangıç değeri hesaplanır:

N_sayma  = 5 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 55310
N_girilen = 65536 - 55310 = 10226 = 27F2h

N_sayma = 5 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 55310

N_girilen = 65536 - 55310 = 10226 = 27F2h

Assembly’de 5 döngüyle 25 ms:

; ---- 25 ms Gecikme Alt Programı ----
; Temel süre: 5 ms, Döngü: 5 kez

        MOV  TMOD, #01h     ; Timer0, Mod 1, Zamanlayıcı
TEKRAR: MOV  TH0,  #27h     ; 5 ms için yüksek byte
        MOV  TL0,  #0F2h    ; 5 ms için düşük byte
        SETB TR0             ; Timer başlat
BEKLE:  JNB  TF0, BEKLE     ; Taşmayı bekle
        CLR  TF0             ; Bayrağı temizle
        CLR  TR0             ; Timer durdur
        DJNZ R7,  TEKRAR    ; R7 = 5 ile başlatılmalı
; Burada 25 ms geçti

; ---- 25 ms Gecikme Alt Programı ----

; Temel süre: 5 ms, Döngü: 5 kez

MOV TMOD, #01h ; Timer0, Mod 1, Zamanlayıcı

TEKRAR: MOV TH0, #27h ; 5 ms için yüksek byte

MOV TL0, #0F2h ; 5 ms için düşük byte

SETB TR0 ; Timer başlat

BEKLE: JNB TF0, BEKLE ; Taşmayı bekle

CLR TF0 ; Bayrağı temizle

CLR TR0 ; Timer durdur

DJNZ R7, TEKRAR ; R7 = 5 ile başlatılmalı

; Burada 25 ms geçti

⚠️ Yöntem ii için ilk değer girişi gereklidir (döngü sayacı R7’ye başlangıç değeri atanmalı).

Görseli Açıklayan Not

Yüklediğiniz birinci görselde (DERS 10.1 tahtası) şu bilgiler yer almaktadır:

Üst sağda: f_osc = 11.0592 MHz → T_osc ≈ 90.4 ns
t_max = 65536 × 90.4 ns ≈ 5.92 ms
Durum 1: t_sayma ≤ t_max → N_girilen = N_max – N_sayma
Durum 2: t_sayma > t_max
- i) t_sayma / t_max → döngü değeri (tam bölünmezse hata)
- ii) t_sayma / 5ms → 25ms/5ms = 5 (döngü değeri) ✓
Sağ üst: TH0/TL0 bloğu ve N_sayma = t_sayma / 90.4 ns formülü

8. Temel Zamanlayıcı Algoritması

Bu bölüm, video dersindeki DERS 10.2 tahtasında gösterilen 6 adımlı temel algoritmanın kapsamlı açıklamasıdır.

6 Adımlı Temel Zamanlayıcı Algoritması

┌──────────────────────────────────────────────────────┐
│          TEMEL ZAMANLAYlCI ALGORİTMASI               │
├────┬─────────────────────────────────────────────────┤
│ 1  │ İlk ayarla (TMOD)    → MOV TMOD, #__h          │
│ 2  │ İlk değerleri yükle  → MOV TL0, #__h           │
│    │                        MOV TH0, #__h           │
│ 3  │ Başlama koşulu       → Probleme göre belirlenir │
│ 4  │ Zamanlayıcıyı başlat → SETB TR0                 │
│ 5  │ Taşma bayrağı kontrol→ JNB TF0/TF1, x          │
│ 6  │ Taşma bayrağını temizle → CLR TF0/TF1          │
└────┴─────────────────────────────────────────────────┘

┌──────────────────────────────────────────────────────┐

│ TEMEL ZAMANLAYlCI ALGORİTMASI │

├────┬─────────────────────────────────────────────────┤

│ 1 │ İlk ayarla (TMOD) → MOV TMOD, #__h │

│ 2 │ İlk değerleri yükle → MOV TL0, #__h │

│ │ MOV TH0, #__h │

│ 3 │ Başlama koşulu → Probleme göre belirlenir │

│ 4 │ Zamanlayıcıyı başlat → SETB TR0 │

│ 5 │ Taşma bayrağı kontrol→ JNB TF0/TF1, x │

│ 6 │ Taşma bayrağını temizle → CLR TF0/TF1 │

└────┴─────────────────────────────────────────────────┘

Her Adımın Detaylı Açıklaması

Adım 1: İlk Ayarla (TMOD)

TMOD saklayıcısına uygun değer yazılır. Hangi biti ne yapacağınızı bilmek gerekir.

Örnek: T/C-0, Mod 1, Zamanlayıcı modu, Yazılımsal start/stop (GATE=0):

TMOD değeri:
Bit7(GATE1)=0, Bit6(C/T̄1)=0, Bit5(M1)=0, Bit4(M0)=0
Bit3(GATE0)=0, Bit2(C/T̄0)=0, Bit1(M1)=0, Bit0(M0)=1

→ TMOD = 00000001b = 01h

TMOD değeri:

Bit7(GATE1)=0, Bit6(C/T̄1)=0, Bit5(M1)=0, Bit4(M0)=0

Bit3(GATE0)=0, Bit2(C/T̄0)=0, Bit1(M1)=0, Bit0(M0)=1

→ TMOD = 00000001b = 01h

MOV TMOD, #01h

1 2	MOV TMOD, #01h

Adım 2: İlk Değerleri Yükle

Hesaplanan N_girilen değeri TH0 ve TL0’a ayrı ayrı yüklenir.

MOV TL0, #düşük_byte
MOV TH0, #yüksek_byte

MOV TL0, #düşük_byte

MOV TH0, #yüksek_byte

📌 Değerleri hesaplamak için Bölüm 7’deki formüller kullanılır.

Adım 3: Başlama Koşulu

Zamanlayıcının ne zaman başlatılacağını belirler. Bu, probleme göre değişir:

Hemen başlat (sonraki adıma geç)
Bir butona basılınca başlat
Belirli bir giriş sinyali gelince başlat

Adım 4: Zamanlayıcıyı Başlat

SETB TR0    ; Timer-0 için
; veya
SETB TR1    ; Timer-1 için

SETB TR0 ; Timer-0 için

; veya

SETB TR1 ; Timer-1 için

Adım 5: Taşma Bayrağını Kontrol Et

TF0 (veya TF1) bayrağı SET olana kadar döngüde bekle:

x:  JNB TF0, x    ; TF0=0 ise x etiketine dön (bekle)
                   ; TF0=1 olunca bir sonraki satıra geç

x: JNB TF0, x ; TF0=0 ise x etiketine dön (bekle)

; TF0=1 olunca bir sonraki satıra geç

Alternatif kullanım (etiketle):

BEKLE: JNB TF0/TF1, BEKLE

1 2	BEKLE: JNB TF0/TF1, BEKLE

Adım 6: Taşma Bayrağını Temizle

Kesme yapısı kullanılmıyorsa bayrak yazılımla temizlenmelidir. Aksi halde bir sonraki turda sorun çıkar.

CLR TF0    ; Timer-0 bayrağını temizle
; veya
CLR TF1    ; Timer-1 bayrağını temizle

CLR TF0 ; Timer-0 bayrağını temizle

; veya

CLR TF1 ; Timer-1 bayrağını temizle

Tam Örnek Program: 250 µs Gecikme

Problem: 11.0592 MHz kristal, T/C-0, Mod 1 kullanarak 250 µs gecikme üret.

Çözüm:

T_osc = 90.4 ns
N_sayma  = 250 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 2765
N_girilen = 65536 - 2765 = 62771 = F533h
→ TH0 = F5h, TL0 = 33h

T_osc = 90.4 ns

N_sayma = 250 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 2765

N_girilen = 65536 - 2765 = 62771 = F533h

→ TH0 = F5h, TL0 = 33h

Assembly Kodu:

; ============================================
; 250 µs GECİKME PROGRAMI
; Kristal: 11.0592 MHz, Timer0, Mod1
; ============================================

DELAY_250US:
    MOV  TMOD, #01h    ; Adım 1: T0, Mod1, Zamanlayıcı
    MOV  TL0,  #33h    ; Adım 2: Düşük byte yükle
    MOV  TH0,  #0F5h   ; Adım 2: Yüksek byte yükle
    ; Adım 3: Başlama koşulu yok (hemen başlat)
    SETB TR0            ; Adım 4: Zamanlayıcıyı başlat
BEKLE:
    JNB  TF0, BEKLE    ; Adım 5: Taşma bayrağı kontrol
    CLR  TF0            ; Adım 6: Bayrağı temizle
    CLR  TR0            ; Timer durdur
    RET                 ; Geri dön

; ============================================

; 250 µs GECİKME PROGRAMI

; Kristal: 11.0592 MHz, Timer0, Mod1

; ============================================

DELAY_250US:

MOV TMOD, #01h ; Adım 1: T0, Mod1, Zamanlayıcı

MOV TL0, #33h ; Adım 2: Düşük byte yükle

MOV TH0, #0F5h ; Adım 2: Yüksek byte yükle

; Adım 3: Başlama koşulu yok (hemen başlat)

SETB TR0 ; Adım 4: Zamanlayıcıyı başlat

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE ; Adım 5: Taşma bayrağı kontrol

CLR TF0 ; Adım 6: Bayrağı temizle

CLR TR0 ; Timer durdur

RET ; Geri dön

Görseli Açıklayan Not (DERS 10.2 Tahtası)

Yüklediğiniz ikinci görselde (DERS 10.2 tahtası) şu 6 adım yer almaktadır:

İlk ayarla → MOV TMOD, #__h
İlk değerler → MOV TL0, #__h ve MOV TH0, #__h
Başlama koşulu → Zamanlayıcının başlatılmasına yönelik probleme göre belirtilen şart
Zamanlayıcıyı başlat → SETB TR0
Taşma bayrağı kontrol → JNB TF0/TF1, x : x: JNB TF0, x
Taşma bayrağını temizle → (Yazılımla temizlenir)

9. Timer 2 (ADUC841)

ADUC841 mimarisinde standart 8051’den farklı olarak Timer 2 de bulunur.

T2CON Saklayıcısı

Timer 2’nin çalışma ayarları T2CON SFR’si ile yapılır. T2CON bit adreslenebilir.

T2CON: | TF2 | EXF2 | RCLK | TCLK | EXEN2 | TR2 | CNT2 | CAP2 |

1 2	T2CON: \| TF2 \| EXF2 \| RCLK \| TCLK \| EXEN2 \| TR2 \| CNT2 \| CAP2 \|

Bit	İsim	Açıklama
7	TF2	Timer2 taşma bayrağı. RCLK=1 veya TCLK=1 durumunda set edilmez. Yazılımla temizlenir.
6	EXF2	T2EX (P1.1) pininde düşen kenar gelince set edilir (EXEN2=1 ise).
5	RCLK	Seri port Mode1/Mode3’te alma (Rx) için saat kaynağı olarak Timer2 kullanılır.
4	TCLK	Seri port veri gönderme (Tx) için saat kaynağı olarak Timer2 kullanılır.
3	EXEN2	T2EX pininden yakalama/yeniden yükleme işlevi aktif hale gelir.
2	TR2	Timer2 çalıştırma biti. 1=Çalışır, 0=Durur.
1	CNT2	T2 pininden (P1.0) harici sinyal sayar → Sayıcı modu.
0	CAP2	T2EX (P1.1) düşen kenarında yakalama yapılır → Yakalama modu.

Timer 2 Çalışma Modları

RCLK veya TCLK	CAP2	TR2	Çalışma Modu
0	0	1	16-Bit Yeniden Yükleme
0	1	1	16-Bit Yakalama
1	X	1	Seri Haberleşme Baud-Rate Üreteci
X	X	0	Timer 2 Çalışmaz

Timer 2 Saklayıcıları

Saklayıcı	Açıklama
TH2, TL2	Anlık sayma değerini tutar (16-bit)
RCAP2H, RCAP2L	Otomatik yükleme modunda: yüklenecek değer; Yakalama modunda: yakalanan değer

📐 ŞEKİL 10 — Timer 2 Yeniden Yükleme Modu

📐 ŞEKİL 11 — Timer 2 Yakalama Modu

10. Özet ve Hatırlatıcılar

Hızlı Formül Kartı

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                  8051 / ADUC841 FORMÜLLER                   │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Standart 8051 Makine Çevrimi:                               │
│   T = (Cycle × 12) / f_kristal                             │
│                                                             │
│ ADUC841 Makine Çevrimi:                                     │
│   T = Cycle / f_kristal                                     │
│                                                             │
│ 11.0592 MHz kristal → T_osc = 90.4 ns                       │
│ Mod 1 t_max = 65536 × 90.4 ns ≈ 5.92 ms                    │
│                                                             │
│ N_sayma  = t_istenilen / T_osc                             │
│ N_girilen = 65536 - N_sayma    (Mod 1, 16-bit)             │
│ N_girilen = 256   - N_sayma    (Mod 2, 8-bit)              │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐

│ 8051 / ADUC841 FORMÜLLER │

├─────────────────────────────────────────────────────────────┤

│ Standart 8051 Makine Çevrimi: │

│ T = (Cycle × 12) / f_kristal │

│ │

│ ADUC841 Makine Çevrimi: │

│ T = Cycle / f_kristal │

│ │

│ 11.0592 MHz kristal → T_osc = 90.4 ns │

│ Mod 1 t_max = 65536 × 90.4 ns ≈ 5.92 ms │

│ │

│ N_sayma = t_istenilen / T_osc │

│ N_girilen = 65536 - N_sayma (Mod 1, 16-bit) │

│ N_girilen = 256 - N_sayma (Mod 2, 8-bit) │

└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Hangi Mod Ne Zaman?

Durum	Önerilen Mod
Tek seferlik, uzun süre (≤5.92 ms)	Mod 1
Kısa, tekrarlayan, sabit periyot	Mod 2 (otomatik yükleme)
Çok eski kod uyumluluğu (nadiren)	Mod 0
2 bağımsız 8-bit timer gerekli	Mod 3

TMOD Değerlerini Hızlı Hesaplama

T/C-0, Zamanlayıcı, Mod 1:

GATE=0, C/T̄=0, M1=0, M0=1 → 0001 → 01h
MOV TMOD, #01h

GATE=0, C/T̄=0, M1=0, M0=1 → 0001 → 01h

MOV TMOD, #01h

T/C-0, Zamanlayıcı, Mod 2:

GATE=0, C/T̄=0, M1=1, M0=0 → 0010 → 02h
MOV TMOD, #02h

GATE=0, C/T̄=0, M1=1, M0=0 → 0010 → 02h

MOV TMOD, #02h

T/C-1, Zamanlayıcı, Mod 1 (T/C-0 kullanılmıyor):

T/C1: GATE=0, C/T̄=0, M1=0, M0=1 → 0001
T/C0: boş                        → 0000
→ TMOD = 00010000b = 10h
MOV TMOD, #10h

T/C1: GATE=0, C/T̄=0, M1=0, M0=1 → 0001

T/C0: boş → 0000

→ TMOD = 00010000b = 10h

MOV TMOD, #10h

Yaygın Hatalar

TF bayrağını temizlemeyi unutmak → Zamanlayıcı bir sonraki turda hemen taşıyor gibi davranır.
TH ve TL’yi yanlış sırayla yüklemek → Eğer zamanlayıcı çalışıyorken yükleme yapılırsa bayt tutarsızlığı olabilir. Önce durdur, sonra yükle.
TMOD’u bit adreslemek → TMOD bit adreslenemez! SETB TMOD.0 çalışmaz.
Mod 2’de TH’yi boş bırakmak → TH, otomatik yükleme kaynağıdır; içinde değer yoksa 00h’den sayılır.
t_sayma > t_max durumunda tek tur beklentisi → Döngü kullanmak zorunludur.

Örnek ve Uygulamalar

8051 Zamanlayıcı/Sayıcı — Kod + Donanım Örnekleri ile Sınav Rehberi

Makale Hakkında: Bu bölüm, bir önceki teorik makaleye doğrudan bağlıdır. Burada yalnızca uygulama, örnek kod, donanım bağlantısı odaklı çözümler yer almaktadır. Her örnek kendi içinde tam ve bağımsızdır: okuyup anlayın, kopyalayın, değiştirin.

📌 Bu Makalede Neler Var?

Bölüm	Konu
1	TMOD değerini elle hesaplama yöntemi
2	TH/TL başlangıç değeri hesaplama yöntemi
3	Örnek 1 — Tek gecikme (250 µs)
4	Örnek 2 — LED yanıp sönme (1 Hz kare dalga)
5	Örnek 3 — 500 ms gecikme (döngüyle)
6	Örnek 4 — Kare dalga üretimi (P1.0, farklı duty cycle)
7	Örnek 5 — Mod 2 (8-bit otomatik yükleme)
8	Örnek 6 — Timer1 ile baud rate (seri haberleşme başlangıcı)
9	Örnek 7 — Sayıcı modu (harici darbe sayma)
10	Örnek 8 — İki timer’ı aynı anda kullanma
11	Sınav sorusu çözüm kalıpları
12	Hızlı başvuru kartı

1. TMOD Değerini Elle Hesaplama

Bu yöntem sınavda en çok sorulan kısımdır. TMOD’un 8 biti tek tek doldurulur.

Adım Adım TMOD Hesaplama

TMOD bit sırası:

Bit:  7      6      5     4     3      2      1     0
     GATE1  C/T̄1   M1    M0   GATE0  C/T̄0   M1    M0
     ←────── Timer 1 (üst nibble) ──→  ←── Timer 0 (alt nibble) ──→

Bit: 7 6 5 4 3 2 1 0

GATE1 C/T̄1 M1 M0 GATE0 C/T̄0 M1 M0

←────── Timer 1 (üst nibble) ──→ ←── Timer 0 (alt nibble) ──→

Sorular şu 4 soruya cevap vererek çözülür:

Soru	Cevap	İlgili Bit
Hangi timer? T0 mu T1 mi?	—	Alt/üst nibble seçimi
Zamanlayıcı mı, sayıcı mı?	Zamanlayıcı → 0, Sayıcı → 1	C/T̄ biti
Start/stop nasıl?	Yazılımsal → GATE=0, Donanımsal → GATE=1	GATE biti
Hangi mod?	0/1/2/3	M1-M0 bitleri

TMOD Değeri Örnekleri (Ezberlemeye Değer)

Senaryo	Bit Dizisi (7→0)	Hex Değer
T0, Mod 1, Zamanlayıcı, yazılımsal start	0000 0001	01h
T0, Mod 2, Zamanlayıcı, yazılımsal start	0000 0010	02h
T1, Mod 1, Zamanlayıcı, yazılımsal start	0001 0000	10h
T1, Mod 2, Zamanlayıcı, yazılımsal start	0010 0000	20h
T0, Mod 1, Sayıcı, yazılımsal start	0000 0101	05h
T0 Mod1 + T1 Mod1, ikisi Zamanlayıcı	0001 0001	11h
T0, Mod 1, donanımsal start (GATE=1)	0000 1001	09h

🎯 Sınav ipucu: “Timer 0, Mod 1, zamanlayıcı modu” diyorsa cevap neredeyse her zaman MOV TMOD, #01h‘dir.

2. TH/TL Başlangıç Değeri Hesaplama

Genel Formül

Kristal: 11.0592 MHz → T_makine = 90.4 ns

N_sayma  = İstenen_Süre / 90.4 ns
N_girilen = 65536 - N_sayma          (Mod 1, 16-bit için)
N_girilen = 256   - N_sayma          (Mod 2, 8-bit için)

TH = N_girilen'in yüksek byte'ı
TL = N_girilen'in düşük byte'ı

Kristal: 11.0592 MHz → T_makine = 90.4 ns

N_sayma = İstenen_Süre / 90.4 ns

N_girilen = 65536 - N_sayma (Mod 1, 16-bit için)

N_girilen = 256 - N_sayma (Mod 2, 8-bit için)

TH = N_girilen'in yüksek byte'ı

TL = N_girilen'in düşük byte'ı

Sık Kullanılan Değerler Tablosu (11.0592 MHz)

Bu tabloyu ezberlemeye gerek yok ama mantığını anlamak şart:

İstenen Süre	N_sayma	N_girilen	TH	TL
100 µs	1106	64430 = FBEEh	FBh	EEh
250 µs	2765	62771 = F533h	F5h	33h
500 µs	5531	60005 = EA65h	EAh	65h
1 ms	11062	54474 = D4CAh	D4h	CAh
5 ms	55310	10226 = 27F2h	27h	F2h
50 ms	553100	Tek turda sığmaz → döngü gerekir	—	—

⚠️ 50 ms için t_max = 5.92 ms’den büyük → döngü kullanılmalı!

Hex’e Dönüştürme (Sınavda Hızlı Yöntem)

Örnek: N_girilen = 54474 (1 ms gecikme için)

54474 ÷ 256 = 212 kalan 202
212 = D4h
202 = CAh

→ TH0 = D4h, TL0 = CAh

Örnek: N_girilen = 54474 (1 ms gecikme için)

54474 ÷ 256 = 212 kalan 202

212 = D4h

202 = CAh

→ TH0 = D4h, TL0 = CAh

3. Örnek 1 — Tek Gecikme: 250 µs

Problem

11.0592 MHz kristal, Timer 0, Mod 1 kullanarak 250 µs gecikme üret. P1.0 pinini bu gecikme sonunda HIGH yap.

Hesaplama

T_osc = 90.4 ns
N_sayma  = 250 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 2765
N_girilen = 65536 - 2765 = 62771 = F533h
TH0 = F5h,  TL0 = 33h
TMOD = 01h  (T0, Mod1, Zamanlayıcı, yazılımsal start)

T_osc = 90.4 ns

N_sayma = 250 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 2765

N_girilen = 65536 - 2765 = 62771 = F533h

TH0 = F5h, TL0 = 33h

TMOD = 01h (T0, Mod1, Zamanlayıcı, yazılımsal start)

Assembly Kodu

; ================================================
; ÖRNEK 1: 250 µs Tek Gecikme
; Kristal: 11.0592 MHz | Timer0 | Mod1
; ================================================

        ORG  0000h

BASLA:
        MOV  TMOD, #01h      ; [1] T0, Mod1, Zamanlayıcı
        MOV  TL0,  #33h      ; [2] Düşük byte yükle
        MOV  TH0,  #0F5h     ; [2] Yüksek byte yükle
        SETB TR0              ; [4] Timer'ı başlat
BEKLE:
        JNB  TF0, BEKLE      ; [5] TF0=1 olana kadar bekle
        CLR  TF0              ; [6] Bayrağı temizle
        CLR  TR0              ; Timer durdur (isteğe bağlı)
        SETB P1.0             ; 250 µs geçti → P1.0 HIGH

        SJMP $               ; Sonsuz döngü (dur)

        END

; ================================================

; ÖRNEK 1: 250 µs Tek Gecikme

; Kristal: 11.0592 MHz | Timer0 | Mod1

; ================================================

ORG 0000h

BASLA:

MOV TMOD, #01h ; [1] T0, Mod1, Zamanlayıcı

MOV TL0, #33h ; [2] Düşük byte yükle

MOV TH0, #0F5h ; [2] Yüksek byte yükle

SETB TR0 ; [4] Timer'ı başlat

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE ; [5] TF0=1 olana kadar bekle

CLR TF0 ; [6] Bayrağı temizle

CLR TR0 ; Timer durdur (isteğe bağlı)

SETB P1.0 ; 250 µs geçti → P1.0 HIGH

SJMP $ ; Sonsuz döngü (dur)

END

Donanım Bağlantısı

          8051/ADUC841
         ┌────────────┐
         │            │
Kristal──┤ XTAL1/2    │
         │            │
    LED──┤ P1.0       │──── 220Ω ──── LED ──── GND
         │            │
         │            │
         └────────────┘

LED bağlantısı:
P1.0 → 220Ω direnç → LED anodu → LED katodu → GND

8051/ADUC841

┌────────────┐

│ │

Kristal──┤ XTAL1/2 │

│ │

LED──┤ P1.0 │──── 220Ω ──── LED ──── GND

│ │

└────────────┘

LED bağlantısı:

P1.0 → 220Ω direnç → LED anodu → LED katodu → GND

📌 Dikkat: P1.0 HIGH olduğunda LED yanar (aktif HIGH bağlantı). 8051’de portlar güç gelince HIGH çıkış yapar, bu yüzden LED önce yanıyor olabilir — reset sonrası P1.0 zaten HIGH’dır.

4. Örnek 2 — LED Yanıp Sönme (1 Hz Kare Dalga)

Problem

P1.0’a bağlı LED’i 1 saniyede 1 kez yanıp söndür. (500 ms ON, 500 ms OFF)

Hesaplama

İstenen süre: 500 ms
t_max = 5.92 ms

500 ms &gt; 5.92 ms → Döngü gerekir!

Temel süre seçimi: 5 ms (tam bölünür: 500/5 = 100)

5 ms için:
N_sayma  = 5 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 55310
N_girilen = 65536 - 55310 = 10226 = 27F2h
TH0 = 27h,  TL0 = F2h
Döngü sayısı = 500 ms / 5 ms = 100 kez

İstenen süre: 500 ms

t_max = 5.92 ms

500 ms > 5.92 ms → Döngü gerekir!

Temel süre seçimi: 5 ms (tam bölünür: 500/5 = 100)

5 ms için:

N_sayma = 5 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 55310

N_girilen = 65536 - 55310 = 10226 = 27F2h

TH0 = 27h, TL0 = F2h

Döngü sayısı = 500 ms / 5 ms = 100 kez

Assembly Kodu

; ================================================
; ÖRNEK 2: LED Yanıp Sönme — 1 Hz (500ms ON/OFF)
; Kristal: 11.0592 MHz | Timer0 | Mod1
; ================================================

        ORG  0000h

ANA:
        CPL  P1.0            ; P1.0'ı tersle (ON ise OFF, OFF ise ON)
        LCALL GECIKME_500MS  ; 500 ms bekle
        SJMP ANA             ; Sonsuz döngü

; ============================================
; 500 ms GECİKME ALT PROGRAMI
; Temel: 5 ms × 100 döngü = 500 ms
; ============================================
GECIKME_500MS:
        MOV  R7, #100        ; Dış döngü = 100 kez

DIS_DONGU:
        MOV  TMOD, #01h      ; T0, Mod1, Zamanlayıcı
        MOV  TL0,  #0F2h     ; 5 ms için düşük byte
        MOV  TH0,  #27h      ; 5 ms için yüksek byte
        SETB TR0              ; Timer başlat
IC_BEKLE:
        JNB  TF0, IC_BEKLE   ; Taşma bekle
        CLR  TF0              ; Bayrağı temizle
        CLR  TR0              ; Timer durdur
        DJNZ R7, DIS_DONGU   ; R7'yi azalt, sıfır değilse tekrar
        RET                   ; Ana programa dön

        END

; ================================================

; ÖRNEK 2: LED Yanıp Sönme — 1 Hz (500ms ON/OFF)

; Kristal: 11.0592 MHz | Timer0 | Mod1

; ================================================

ORG 0000h

ANA:

CPL P1.0 ; P1.0'ı tersle (ON ise OFF, OFF ise ON)

LCALL GECIKME_500MS ; 500 ms bekle

SJMP ANA ; Sonsuz döngü

; ============================================

; 500 ms GECİKME ALT PROGRAMI

; Temel: 5 ms × 100 döngü = 500 ms

; ============================================

GECIKME_500MS:

MOV R7, #100 ; Dış döngü = 100 kez

DIS_DONGU:

MOV TMOD, #01h ; T0, Mod1, Zamanlayıcı

MOV TL0, #0F2h ; 5 ms için düşük byte

MOV TH0, #27h ; 5 ms için yüksek byte

SETB TR0 ; Timer başlat

IC_BEKLE:

JNB TF0, IC_BEKLE ; Taşma bekle

CLR TF0 ; Bayrağı temizle

CLR TR0 ; Timer durdur

DJNZ R7, DIS_DONGU ; R7'yi azalt, sıfır değilse tekrar

RET ; Ana programa dön

END

Donanım Bağlantısı

          8051/ADUC841
         ┌────────────┐
         │            │
    LED←─┤ P1.0       │
         │            │
         └────────────┘

Devre:
  P1.0 ──┬── 220Ω ──── LED ──── GND
         │
         (alternatif: aktif LOW → P1.0 ── 220Ω ── LED ── VCC)

8051/ADUC841

┌────────────┐

│ │

LED←─┤ P1.0 │

│ │

└────────────┘

Devre:

P1.0 ──┬── 220Ω ──── LED ──── GND

│

(alternatif: aktif LOW → P1.0 ── 220Ω ── LED ── VCC)

CPL Komutunun Mantığı

İlk geçiş: P1.0 = 1 → CPL → P1.0 = 0 → LED söner → 500 ms bekle
İkinci geçiş: P1.0 = 0 → CPL → P1.0 = 1 → LED yanar → 500 ms bekle
Üçüncü geçiş: tekrar...

İlk geçiş: P1.0 = 1 → CPL → P1.0 = 0 → LED söner → 500 ms bekle

İkinci geçiş: P1.0 = 0 → CPL → P1.0 = 1 → LED yanar → 500 ms bekle

Üçüncü geçiş: tekrar...

💡 CPL P1.0 komutu, JB/JNB ile koşullu yazmak yerine tek satırda tersler. Sınavda çok kullanışlıdır.

5. Örnek 3 — Farklı Temel Süre Seçimi (10 ms × 50 = 500 ms)

Problem

Aynı 500 ms gecikmeyi bu sefer 10 ms temel süreyle yap.

Hesaplama

500 ms / 10 ms = 50 → tam bölünür ✓

10 ms için:
N_sayma  = 10 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 110619
110619 &gt; 65536 → 10 ms, Mod1'de tek turda SIĞMAZ!

→ Farklı temel süre seçilmeli (örn. 5 ms veya 2 ms)

500 ms / 10 ms = 50 → tam bölünür ✓

10 ms için:

N_sayma = 10 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 110619

110619 > 65536 → 10 ms, Mod1'de tek turda SIĞMAZ!

→ Farklı temel süre seçilmeli (örn. 5 ms veya 2 ms)

🚨 tuzakı: 10 ms, 11.0592 MHz’de Mod 1 için sınırı (5.92 ms) aşar. Sınavda bu hatayı görürseniz “t_sayma > t_max, sığmaz” yazmalısınız!

Doğru Yaklaşım: 2 ms × 250 = 500 ms

2 ms için:
N_sayma  = 2 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 22124
N_girilen = 65536 - 22124 = 43412 = A994h
TH0 = A9h, TL0 = 94h
Döngü = 500 / 2 = 250 kez

2 ms için:

N_sayma = 2 × 10⁻³ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 22124

N_girilen = 65536 - 22124 = 43412 = A994h

TH0 = A9h, TL0 = 94h

Döngü = 500 / 2 = 250 kez

; ================================================
; ÖRNEK 3: 500 ms Gecikme — 2 ms × 250 döngü
; ================================================

GECIKME_500MS_V2:
        MOV  R6, #250        ; 250 döngü × 2 ms = 500 ms

DONGU:
        MOV  TMOD, #01h
        MOV  TL0,  #94h      ; 2 ms için
        MOV  TH0,  #0A9h     ; 2 ms için
        SETB TR0
BEKLE:
        JNB  TF0, BEKLE
        CLR  TF0
        CLR  TR0
        DJNZ R6, DONGU
        RET

; ================================================

; ÖRNEK 3: 500 ms Gecikme — 2 ms × 250 döngü

; ================================================

GECIKME_500MS_V2:

MOV R6, #250 ; 250 döngü × 2 ms = 500 ms

DONGU:

MOV TMOD, #01h

MOV TL0, #94h ; 2 ms için

MOV TH0, #0A9h ; 2 ms için

SETB TR0

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE

CLR TF0

CLR TR0

DJNZ R6, DONGU

RET

📌 R6 = 250 yazılabilir. Ama R registerları maksimum 255 değer alabilir. 250 ≤ 255 olduğu için R6 kullanımı geçerlidir.

6. Örnek 4 — Kare Dalga Üretimi (P2.0, %50 Duty Cycle)

Problem

P2.0 pininden 1 kHz frekanslı kare dalga üret.

Hesaplama

f = 1 kHz → T_periyot = 1 ms
%50 duty cycle → t_HIGH = t_LOW = 500 µs

500 µs için:
N_sayma  = 500 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 5531
N_girilen = 65536 - 5531 = 60005 = EA65h
TH0 = EAh,  TL0 = 65h

f = 1 kHz → T_periyot = 1 ms

%50 duty cycle → t_HIGH = t_LOW = 500 µs

500 µs için:

N_sayma = 500 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 5531

N_girilen = 65536 - 5531 = 60005 = EA65h

TH0 = EAh, TL0 = 65h

Assembly Kodu

; ================================================
; ÖRNEK 4: 1 kHz Kare Dalga — P2.0
; Periyot = 1 ms → Her yarı = 500 µs
; ================================================

        ORG  0000h

BASLA:
        MOV  TMOD, #01h      ; T0, Mod1

KARE_DONGU:
        CPL  P2.0            ; P2.0'ı tersle (HIGH↔LOW)

        ; 500 µs gecikme
        MOV  TL0,  #65h
        MOV  TH0,  #0EAh
        SETB TR0
BEKLE:
        JNB  TF0, BEKLE
        CLR  TF0
        CLR  TR0

        SJMP KARE_DONGU      ; Sürekli tekrar

        END

; ================================================

; ÖRNEK 4: 1 kHz Kare Dalga — P2.0

; Periyot = 1 ms → Her yarı = 500 µs

; ================================================

ORG 0000h

BASLA:

MOV TMOD, #01h ; T0, Mod1

KARE_DONGU:

CPL P2.0 ; P2.0'ı tersle (HIGH↔LOW)

; 500 µs gecikme

MOV TL0, #65h

MOV TH0, #0EAh

SETB TR0

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE

CLR TF0

CLR TR0

SJMP KARE_DONGU ; Sürekli tekrar

END

Çıkış Sinyali Görünümü

P2.0  ___________           ___________           _____
     |           |         |           |         |
     |           |_________|           |_________|
     ← 500 µs →← 500 µs →← 500 µs →← 500 µs →
     ←────────── 1 ms ────────────────────────────→

P2.0 ___________ ___________ _____

| | | | |

| |_________| |_________|

← 500 µs →← 500 µs →← 500 µs →← 500 µs →

←────────── 1 ms ────────────────────────────→

Donanım: Osiloskop ile Ölçüm

          8051/ADUC841
         ┌────────────┐
         │            │
KARE─────┤ P2.0       │────── Osiloskop CH1
DALGA    │            │            │
         └────────────┘           GND

8051/ADUC841

┌────────────┐

│ │

KARE─────┤ P2.0 │────── Osiloskop CH1

DALGA │ │ │

└────────────┘ GND

7. Örnek 5 — Asimetrik Kare Dalga (%25-%75 Duty Cycle)

Problem

P1.1’de: 100 µs HIGH, 300 µs LOW olan dalga üret.

Hesaplama

t_HIGH = 100 µs:
N = 100 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 1106
N_girilen_HIGH = 65536 - 1106 = 64430 = FBEEh
TH_HIGH = FBh, TL_HIGH = EEh

t_LOW = 300 µs:
N = 300 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 3319
N_girilen_LOW = 65536 - 3319 = 62217 = F309h
TH_LOW = F3h, TL_LOW = 09h

t_HIGH = 100 µs:

N = 100 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 1106

N_girilen_HIGH = 65536 - 1106 = 64430 = FBEEh

TH_HIGH = FBh, TL_HIGH = EEh

t_LOW = 300 µs:

N = 300 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 3319

N_girilen_LOW = 65536 - 3319 = 62217 = F309h

TH_LOW = F3h, TL_LOW = 09h

Assembly Kodu

; ================================================
; ÖRNEK 5: Asimetrik Kare Dalga
; HIGH: 100 µs | LOW: 300 µs | T0, Mod1
; ================================================

        ORG  0000h

        MOV  TMOD, #01h      ; T0, Mod1, Zamanlayıcı

DONGU:
        ; --- HIGH KISIM: 100 µs ---
        SETB P1.1            ; P1.1 HIGH yap
        MOV  TL0,  #0EEh     ; 100 µs TL
        MOV  TH0,  #0FBh     ; 100 µs TH
        SETB TR0
BEKLE_H:
        JNB  TF0, BEKLE_H
        CLR  TF0
        CLR  TR0

        ; --- LOW KISIM: 300 µs ---
        CLR  P1.1            ; P1.1 LOW yap
        MOV  TL0,  #09h      ; 300 µs TL
        MOV  TH0,  #0F3h     ; 300 µs TH
        SETB TR0
BEKLE_L:
        JNB  TF0, BEKLE_L
        CLR  TF0
        CLR  TR0

        SJMP DONGU           ; Tekrar

        END

; ================================================

; ÖRNEK 5: Asimetrik Kare Dalga

; HIGH: 100 µs | LOW: 300 µs | T0, Mod1

; ================================================

ORG 0000h

MOV TMOD, #01h ; T0, Mod1, Zamanlayıcı

DONGU:

; --- HIGH KISIM: 100 µs ---

SETB P1.1 ; P1.1 HIGH yap

MOV TL0, #0EEh ; 100 µs TL

MOV TH0, #0FBh ; 100 µs TH

SETB TR0

BEKLE_H:

JNB TF0, BEKLE_H

CLR TF0

CLR TR0

; --- LOW KISIM: 300 µs ---

CLR P1.1 ; P1.1 LOW yap

MOV TL0, #09h ; 300 µs TL

MOV TH0, #0F3h ; 300 µs TH

SETB TR0

BEKLE_L:

JNB TF0, BEKLE_L

CLR TF0

CLR TR0

SJMP DONGU ; Tekrar

END

Dalga Şekli

P1.1  ____       ________       ____       ________
     |    |     |        |     |    |     |        |
     |    |_____|        |_____|    |_____|        |
     →100←→────300 µs────→100←→────300 µs────→

P1.1 ____ ________ ____ ________

| | | | | | | |

| |_____| |_____| |_____| |

→100←→────300 µs────→100←→────300 µs────→

8. Örnek 6 — Mod 2 (8-bit Otomatik Yükleme)

Ne Zaman Mod 2 Kullanılır?

Mod 2, kısa ve sürekli tekrarlayan gecikmeler için idealdir. Özellikle baud rate üretimi için standart seçimdir.

Mod 2 Özellikleri

- Yalnızca TLi kullanılır (0–255 arası sayar)
- TLi taştığında, THi'deki değer otomatik olarak TLi'ye yüklenir
- Manuel yeniden yükleme GEREKMEZ
- Maksimum süre: 256 × 90.4 ns ≈ 23.14 µs

- Yalnızca TLi kullanılır (0–255 arası sayar)

- TLi taştığında, THi'deki değer otomatik olarak TLi'ye yüklenir

- Manuel yeniden yükleme GEREKMEZ

- Maksimum süre: 256 × 90.4 ns ≈ 23.14 µs

Problem

Timer 0, Mod 2 ile 200 µs gecikme üret. (Uyarı: 200 µs > 23.14 µs → Mod 2’de sığmaz, döngü kullanılmalı!)

📌 Bu tuzakıtır! Mod 2’de tek turda sadece ~23 µs beklenebilir.

Mod 2 İçin Gerçekçi Örnek: 20 µs Gecikme

20 µs için:
N_sayma  = 20 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 221
N_girilen = 256 - 221 = 35 = 23h
TL0 = 23h (başlangıç değeri)
TH0 = 23h (otomatik yükleme kaynağı — AYNI değer!)
TMOD = 02h

20 µs için:

N_sayma = 20 × 10⁻⁶ / 90.4 × 10⁻⁹ ≈ 221

N_girilen = 256 - 221 = 35 = 23h

TL0 = 23h (başlangıç değeri)

TH0 = 23h (otomatik yükleme kaynağı — AYNI değer!)

TMOD = 02h

; ================================================
; ÖRNEK 6a: Mod 2 — 20 µs Tek Gecikme
; ================================================

        ORG  0000h

        MOV  TMOD, #02h      ; T0, Mod2, Zamanlayıcı
        MOV  TH0,  #23h      ; Otomatik yükleme değeri
        MOV  TL0,  #23h      ; Başlangıç değeri (TH ile aynı!)
        SETB TR0              ; Timer başlat
BEKLE:
        JNB  TF0, BEKLE
        CLR  TF0              ; Bayrak temizle (TR0 devam eder!)
        CLR  TR0              ; Dur

        END

; ================================================

; ÖRNEK 6a: Mod 2 — 20 µs Tek Gecikme

; ================================================

ORG 0000h

MOV TMOD, #02h ; T0, Mod2, Zamanlayıcı

MOV TH0, #23h ; Otomatik yükleme değeri

MOV TL0, #23h ; Başlangıç değeri (TH ile aynı!)

SETB TR0 ; Timer başlat

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE

CLR TF0 ; Bayrak temizle (TR0 devam eder!)

CLR TR0 ; Dur

END

⚠️ Kritik fark: Mod 2’de CLR TR0 yapmazsanız timer OTOMATIK devam eder! Bu, baud rate üretimi için istenen davranışdır ama tek gecikme için durdurulmalıdır.

Mod 2 Baud Rate Örneği (9600 bps)

Bu, sınavlarda ve gerçek projelerde en çok kullanılan Mod 2 uygulamasıdır:

Baud Rate = f_osc / (32 × 12 × (256 - TH1))
9600 = 11059200 / (32 × 12 × (256 - TH1))
256 - TH1 = 11059200 / (32 × 12 × 9600)
256 - TH1 = 3
TH1 = 253 = FDh

Baud Rate = f_osc / (32 × 12 × (256 - TH1))

9600 = 11059200 / (32 × 12 × (256 - TH1))

256 - TH1 = 11059200 / (32 × 12 × 9600)

256 - TH1 = 3

TH1 = 253 = FDh

; ================================================
; ÖRNEK 6b: 9600 Baud Rate için Mod 2 Kurulum
; Timer1, Mod2
; ================================================

        MOV  TMOD, #20h      ; T1, Mod2, Zamanlayıcı (0010 0000)
        MOV  TH1,  #0FDh     ; 9600 baud için
        MOV  TL1,  #0FDh     ; Başlangıç = TH ile aynı
        MOV  SCON, #50h      ; Seri port Mode1, REN=1
        SETB TR1              ; Timer1 başlat (baud üretimi başlar)

; ================================================

; ÖRNEK 6b: 9600 Baud Rate için Mod 2 Kurulum

; Timer1, Mod2

; ================================================

MOV TMOD, #20h ; T1, Mod2, Zamanlayıcı (0010 0000)

MOV TH1, #0FDh ; 9600 baud için

MOV TL1, #0FDh ; Başlangıç = TH ile aynı

MOV SCON, #50h ; Seri port Mode1, REN=1

SETB TR1 ; Timer1 başlat (baud üretimi başlar)

9. Örnek 7 — Sayıcı Modu (Harici Darbe Sayma)

Sayıcı Modunun Mantığı

C/T̄ = 1 yapılırsa → Timer, dahili saati değil
                     dış pinden gelen darbeleri sayar.

Timer 0 için dış pin: P3.4 (T0)
Timer 1 için dış pin: P3.5 (T1)

Her 1→0 geçişinde sayma değeri 1 artar.

C/T̄ = 1 yapılırsa → Timer, dahili saati değil

dış pinden gelen darbeleri sayar.

Timer 0 için dış pin: P3.4 (T0)

Timer 1 için dış pin: P3.5 (T1)

Her 1→0 geçişinde sayma değeri 1 artar.

Problem

P3.4 (T0) pinine bağlı butondan 5 darbe gelince P1.0’ı HIGH yap.

Hesaplama

5 darbe sayılacak → N_girilen = 65536 - 5 = 65531 = FFFBh
TH0 = FFh,  TL0 = FBh
TMOD = 05h  (T0, Mod1, Sayıcı: C/T̄=1 → bit2=1 → 0000 0101)

5 darbe sayılacak → N_girilen = 65536 - 5 = 65531 = FFFBh

TH0 = FFh, TL0 = FBh

TMOD = 05h (T0, Mod1, Sayıcı: C/T̄=1 → bit2=1 → 0000 0101)

; ================================================
; ÖRNEK 7: Sayıcı Modu — 5 Darbe Sayma
; T0, Mod1, Sayıcı | Pin: P3.4
; ================================================

        ORG  0000h

        SETB P3.4            ; P3.4'ü giriş yap (HIGH = hazır)

        MOV  TMOD, #05h      ; T0, Mod1, SAYICI (C/T̄=1 → 05h)
        MOV  TL0,  #0FBh     ; 5 darbe için: 65536-5=65531=FFFBh
        MOV  TH0,  #0FFh
        SETB TR0              ; Sayıcıyı başlat
BEKLE:
        JNB  TF0, BEKLE      ; 5. darbe gelene kadar bekle
        CLR  TF0
        CLR  TR0
        SETB P1.0             ; 5 darbe geldi → P1.0 HIGH

        SJMP $               ; Dur

        END

; ================================================

; ÖRNEK 7: Sayıcı Modu — 5 Darbe Sayma

; T0, Mod1, Sayıcı | Pin: P3.4

; ================================================

ORG 0000h

SETB P3.4 ; P3.4'ü giriş yap (HIGH = hazır)

MOV TMOD, #05h ; T0, Mod1, SAYICI (C/T̄=1 → 05h)

MOV TL0, #0FBh ; 5 darbe için: 65536-5=65531=FFFBh

MOV TH0, #0FFh

SETB TR0 ; Sayıcıyı başlat

BEKLE:

JNB TF0, BEKLE ; 5. darbe gelene kadar bekle

CLR TF0

CLR TR0

SETB P1.0 ; 5 darbe geldi → P1.0 HIGH

SJMP $ ; Dur

END

TMOD = 05h Nasıl Hesaplandı?

Bit:  7      6      5     4     3      2      1     0
     GATE1  C/T̄1   M1    M0   GATE0  C/T̄0   M1    M0
       0      0     0     0     0      1      0     1

→ 00000101b = 05h ✓
              ↑
           C/T̄0=1 → Sayıcı modu

Bit: 7 6 5 4 3 2 1 0

GATE1 C/T̄1 M1 M0 GATE0 C/T̄0 M1 M0

0 0 0 0 0 1 0 1

→ 00000101b = 05h ✓

↑

C/T̄0=1 → Sayıcı modu

Donanım Bağlantısı

          8051/ADUC841
         ┌────────────┐
BUTON────┤ P3.4 (T0)  │
         │            │
  LED────┤ P1.0       │
         └────────────┘

Buton Devresi:
VCC ──── Buton ──── P3.4 ──── 10kΩ ──── GND
(Butona basınca P3.4 LOW olur → 1→0 geçişi → sayma +1)

8051/ADUC841

┌────────────┐

BUTON────┤ P3.4 (T0) │

│ │

LED────┤ P1.0 │

└────────────┘

Buton Devresi:

VCC ──── Buton ──── P3.4 ──── 10kΩ ──── GND

(Butona basınca P3.4 LOW olur → 1→0 geçişi → sayma +1)

💡 Buton debounce (titreme) sorunu: Gerçek uygulamada mekanik butonlar tek basışta 5-50 kez “zıplar”. Sınavlarda bu genellikle ideal sinyal olarak kabul edilir.

10. Örnek 8 — İki Timer’ı Aynı Anda Kullanma

Problem

Timer 0: P1.0’da 200 µs periyotlu kare dalga üret
Timer 1: P1.1’de 800 µs periyotlu kare dalga üret

(Her iki timer bağımsız çalışır)

Hesaplama

T0 → 100 µs ON / 100 µs OFF (200 µs periyot):
N_girilen_T0 = 65536 - (100µs / 90.4ns) = 65536 - 1106 = 64430 = FBEEh

T1 → 400 µs ON / 400 µs OFF (800 µs periyot):
N_girilen_T1 = 65536 - (400µs / 90.4ns) = 65536 - 4425 = 61111 = EEF7h

TMOD = 11h  (T0 Mod1 + T1 Mod1 → 0001 0001 = 11h)

T0 → 100 µs ON / 100 µs OFF (200 µs periyot):

N_girilen_T0 = 65536 - (100µs / 90.4ns) = 65536 - 1106 = 64430 = FBEEh

T1 → 400 µs ON / 400 µs OFF (800 µs periyot):

N_girilen_T1 = 65536 - (400µs / 90.4ns) = 65536 - 4425 = 61111 = EEF7h

TMOD = 11h (T0 Mod1 + T1 Mod1 → 0001 0001 = 11h)

; ================================================
; ÖRNEK 8: İki Timer Aynı Anda
; T0 → 200µs periyot | T1 → 800µs periyot
; TMOD = 11h
; ================================================

        ORG  0000h

        MOV  TMOD, #11h      ; T0 ve T1 → her ikisi Mod1

ANA:
        ; === TIMER 0 KONTROLÜ (P1.0, 100 µs yarı periyot) ===
        JNB  TF0, SKIP_T0    ; TF0 set değilse atla
        CLR  TF0              ; Bayrağı temizle
        CLR  TR0              ; Durdur
        MOV  TL0,  #0EEh     ; Yeniden yükle
        MOV  TH0,  #0FBh
        SETB TR0              ; Tekrar başlat
        CPL  P1.0             ; P1.0 tersle
SKIP_T0:

        ; === TIMER 1 KONTROLÜ (P1.1, 400 µs yarı periyot) ===
        JNB  TF1, SKIP_T1    ; TF1 set değilse atla
        CLR  TF1
        CLR  TR1
        MOV  TL1,  #0F7h     ; 400 µs için: EEF7h → TL=F7h
        MOV  TH1,  #0EEh     ;                     → TH=EEh
        SETB TR1
        CPL  P1.1             ; P1.1 tersle
SKIP_T1:

        ; İlk başlatma (yalnızca bir kez çalışır)
        ; Not: Gerçekte bu kod başa alınmalı, burada sadeleştirme için gösterildi
        SJMP ANA

        END

; ================================================

; ÖRNEK 8: İki Timer Aynı Anda

; T0 → 200µs periyot | T1 → 800µs periyot

; TMOD = 11h

; ================================================

ORG 0000h

MOV TMOD, #11h ; T0 ve T1 → her ikisi Mod1

ANA:

; === TIMER 0 KONTROLÜ (P1.0, 100 µs yarı periyot) ===

JNB TF0, SKIP_T0 ; TF0 set değilse atla

CLR TF0 ; Bayrağı temizle

CLR TR0 ; Durdur

MOV TL0, #0EEh ; Yeniden yükle

MOV TH0, #0FBh

SETB TR0 ; Tekrar başlat

CPL P1.0 ; P1.0 tersle

SKIP_T0:

; === TIMER 1 KONTROLÜ (P1.1, 400 µs yarı periyot) ===

JNB TF1, SKIP_T1 ; TF1 set değilse atla

CLR TF1

CLR TR1

MOV TL1, #0F7h ; 400 µs için: EEF7h → TL=F7h

MOV TH1, #0EEh ; → TH=EEh

SETB TR1

CPL P1.1 ; P1.1 tersle

SKIP_T1:

; İlk başlatma (yalnızca bir kez çalışır)

; Not: Gerçekte bu kod başa alınmalı, burada sadeleştirme için gösterildi

SJMP ANA

END

Düzgün Yapı (Başlatma + Döngü Ayrı)

        ORG  0000h

        ; ── İlk kurulum ──
        MOV  TMOD, #11h
        MOV  TL0, #0EEh  |  MOV TH0, #0FBh  |  SETB TR0
        MOV  TL1, #0F7h  |  MOV TH1, #0EEh  |  SETB TR1

        ; ── Ana döngü ──
ANA:
        JNB TF0, T0_BITTI
        CLR TF0
        MOV TL0, #0EEh
        MOV TH0, #0FBh
        CPL P1.0
T0_BITTI:
        JNB TF1, T1_BITTI
        CLR TF1
        MOV TL1, #0F7h
        MOV TH1, #0EEh
        CPL P1.1
T1_BITTI:
        SJMP ANA

        END

ORG 0000h

; ── İlk kurulum ──

MOV TMOD, #11h

MOV TL0, #0EEh | MOV TH0, #0FBh | SETB TR0

MOV TL1, #0F7h | MOV TH1, #0EEh | SETB TR1

; ── Ana döngü ──

ANA:

JNB TF0, T0_BITTI

CLR TF0

MOV TL0, #0EEh

MOV TH0, #0FBh

CPL P1.0

T0_BITTI:

JNB TF1, T1_BITTI

CLR TF1

MOV TL1, #0F7h

MOV TH1, #0EEh

CPL P1.1

T1_BITTI:

SJMP ANA

END

11. Örnek 9 — Alt Program Yapısıyla Gecikme (Temiz Kod Yapısı)

Problem

P1 portundaki 8 LED’i sırayla yak (knight rider efekti), her geçişte 100 ms bekle.

Hesaplama

100 ms gecikme:
t_max = 5.92 ms → Döngü gerekir
Temel: 5 ms → 100/5 = 20 döngü

5 ms için: N_girilen = 10226 = 27F2h
TH0 = 27h, TL0 = F2h

100 ms gecikme:

t_max = 5.92 ms → Döngü gerekir

Temel: 5 ms → 100/5 = 20 döngü

5 ms için: N_girilen = 10226 = 27F2h

TH0 = 27h, TL0 = F2h

; ================================================
; ÖRNEK 9: Knight Rider LED Efekti
; P1 ← 8 LED, her adım 100 ms bekle
; ================================================

        ORG  0000h

BASLA:
        MOV  A, #01h         ; Başlangıç: P1.0 yanık

SOL_GIT:
        MOV  P1, A           ; LED'i yak
        LCALL GEC_100MS      ; 100 ms bekle
        RL   A               ; Sola kaydır (01→02→04→...→80)
        JNB  ACC.7, SOL_GIT  ; A'nın 7. biti 0 ise devam (henüz 80h olmadı)

SAG_GIT:
        MOV  P1, A
        LCALL GEC_100MS
        RR   A               ; Sağa kaydır (80→40→20→...→01)
        JNB  ACC.0, SAG_GIT  ; A'nın 0. biti 0 ise devam
        SJMP SOL_GIT         ; Başa dön

; ============================================
; 100 ms GECİKME ALT PROGRAMI
; 5 ms × 20 = 100 ms
; ============================================
GEC_100MS:
        MOV  R7, #20         ; 20 döngü × 5 ms = 100 ms

YEN_DONGU:
        MOV  TMOD, #01h
        MOV  TL0,  #0F2h
        MOV  TH0,  #27h
        SETB TR0
BKL:
        JNB  TF0, BKL
        CLR  TF0
        CLR  TR0
        DJNZ R7, YEN_DONGU
        RET

        END

; ================================================

; ÖRNEK 9: Knight Rider LED Efekti

; P1 ← 8 LED, her adım 100 ms bekle

; ================================================

ORG 0000h

BASLA:

MOV A, #01h ; Başlangıç: P1.0 yanık

SOL_GIT:

MOV P1, A ; LED'i yak

LCALL GEC_100MS ; 100 ms bekle

RL A ; Sola kaydır (01→02→04→...→80)

JNB ACC.7, SOL_GIT ; A'nın 7. biti 0 ise devam (henüz 80h olmadı)

SAG_GIT:

MOV P1, A

LCALL GEC_100MS

RR A ; Sağa kaydır (80→40→20→...→01)

JNB ACC.0, SAG_GIT ; A'nın 0. biti 0 ise devam

SJMP SOL_GIT ; Başa dön

; ============================================

; 100 ms GECİKME ALT PROGRAMI

; 5 ms × 20 = 100 ms

; ============================================

GEC_100MS:

MOV R7, #20 ; 20 döngü × 5 ms = 100 ms

YEN_DONGU:

MOV TMOD, #01h

MOV TL0, #0F2h

MOV TH0, #27h

SETB TR0

BKL:

JNB TF0, BKL

CLR TF0

CLR TR0

DJNZ R7, YEN_DONGU

RET

END

Donanım Bağlantısı

          8051/ADUC841
         ┌────────────┐
    LED7─┤ P1.7       │
    LED6─┤ P1.6       │──── Her pine 220Ω direnç + LED
    LED5─┤ P1.5       │──── ve GND bağlantısı
    LED4─┤ P1.4       │
    LED3─┤ P1.3       │
    LED2─┤ P1.2       │
    LED1─┤ P1.1       │
    LED0─┤ P1.0       │
         └────────────┘

8 LED için standart bağlantı:
P1.x ──── 220Ω ──── LED(+) ──── LED(-) ──── GND

8051/ADUC841

┌────────────┐

LED7─┤ P1.7 │

LED6─┤ P1.6 │──── Her pine 220Ω direnç + LED

LED5─┤ P1.5 │──── ve GND bağlantısı

LED4─┤ P1.4 │

LED3─┤ P1.3 │

LED2─┤ P1.2 │

LED1─┤ P1.1 │

LED0─┤ P1.0 │

└────────────┘

8 LED için standart bağlantı:

P1.x ──── 220Ω ──── LED(+) ──── LED(-) ──── GND

RL ve RR Komutlarının Çalışması

Başlangıç A = 0000 0001 (P1.0 yanar)
RL A      A = 0000 0010 (P1.1 yanar)
RL A      A = 0000 0100 (P1.2 yanar)
...
RL A      A = 1000 0000 (P1.7 yanar) → ACC.7=1, sol durdu
RR A      A = 0100 0000 (P1.6 yanar)
...
RR A      A = 0000 0001 (P1.0 yanar) → ACC.0=1, sağ durdu

Başlangıç A = 0000 0001 (P1.0 yanar)

RL A A = 0000 0010 (P1.1 yanar)

RL A A = 0000 0100 (P1.2 yanar)

...

RL A A = 1000 0000 (P1.7 yanar) → ACC.7=1, sol durdu

RR A A = 0100 0000 (P1.6 yanar)

...

RR A A = 0000 0001 (P1.0 yanar) → ACC.0=1, sağ durdu

12. Örnek 10 — Donanımsal Start/Stop (GATE=1)

GATE Bitinin Kullanımı

GATE=1 yapıldığında, zamanlayıcı yalnızca TR=1 VE INT pini HIGH olduğunda çalışır. Bu, harici bir sinyal ile timer’ı kontrol etmeye yarar (örn. bir olayın süresini ölçmek).

Timer 0 için: GATE0=1 → TR0=1 ve P3.2 (INT0) = HIGH olmalı
Timer 1 için: GATE1=1 → TR1=1 ve P3.3 (INT1) = HIGH olmalı

Timer 0 için: GATE0=1 → TR0=1 ve P3.2 (INT0) = HIGH olmalı

Timer 1 için: GATE1=1 → TR1=1 ve P3.3 (INT1) = HIGH olmalı

Problem

P3.2 (INT0) pinindeki bir sinyalin yüksek süresini ölç. Timer 0, Mod 1 kullan. (Sinyal genişliği < 5.92 ms)

TMOD = 09h  (T0, Mod1, Zamanlayıcı, GATE=1)
0000 1001b = 09h
       ↑
    GATE0=1

TMOD = 09h (T0, Mod1, Zamanlayıcı, GATE=1)

0000 1001b = 09h

↑

GATE0=1

; ================================================
; ÖRNEK 10: GATE ile Sinyal Süresi Ölçümü
; TMOD = 09h | T0, Mod1, GATE=1
; ================================================

        ORG  0000h

        MOV  TMOD, #09h      ; T0, Mod1, Zamanlayıcı, GATE=1
        MOV  TL0,  #00h      ; Sıfırdan başla
        MOV  TH0,  #00h
        SETB TR0              ; TR0=1 (INT0 HIGH olunca timer başlayacak)

; P3.2 (INT0) HIGH olduğunda timer otomatik çalışır
; P3.2 LOW olduğunda timer otomatik durur

; INT0 sinyalinin bitmesini bekle
BEKLE_YUKSEK:
        JNB  P3.2, BEKLE_YUKSEK   ; P3.2 LOW ise bekle (henüz başlamadı)
BEKLE_DUSUK:
        JB   P3.2, BEKLE_DUSUK    ; P3.2 HIGH ise bekle (sinyal bitmedi)

; Sinyal bitti, süreyi oku
        MOV  R6, TL0         ; Düşük byte'ı kaydet
        MOV  R7, TH0         ; Yüksek byte'ı kaydet
        CLR  TR0

; R7:R6 çifti ölçülen süreyi makine çevrimi cinsinden tutar
; Süre (sn) = R7:R6 × 90.4 ns

        SJMP $

        END

; ================================================

; ÖRNEK 10: GATE ile Sinyal Süresi Ölçümü

; TMOD = 09h | T0, Mod1, GATE=1

; ================================================

ORG 0000h

MOV TMOD, #09h ; T0, Mod1, Zamanlayıcı, GATE=1

MOV TL0, #00h ; Sıfırdan başla

MOV TH0, #00h

SETB TR0 ; TR0=1 (INT0 HIGH olunca timer başlayacak)

; P3.2 (INT0) HIGH olduğunda timer otomatik çalışır

; P3.2 LOW olduğunda timer otomatik durur

; INT0 sinyalinin bitmesini bekle

BEKLE_YUKSEK:

JNB P3.2, BEKLE_YUKSEK ; P3.2 LOW ise bekle (henüz başlamadı)

BEKLE_DUSUK:

JB P3.2, BEKLE_DUSUK ; P3.2 HIGH ise bekle (sinyal bitmedi)

; Sinyal bitti, süreyi oku

MOV R6, TL0 ; Düşük byte'ı kaydet

MOV R7, TH0 ; Yüksek byte'ı kaydet

CLR TR0

; R7:R6 çifti ölçülen süreyi makine çevrimi cinsinden tutar

; Süre (sn) = R7:R6 × 90.4 ns

SJMP $

END

13. Soru Çözüm Kalıpları

Bu bölüm, sınavda karşılaşacağınız soru tiplerini ve çözüm kalıplarını gösterir.

Kalıp 1: “X µs / ms gecikme üret” Sorusu

Şablon:

; TMOD hesapla (genelde 01h)
; N_girilen hesapla
; TH ve TL'ye yükle
; SETB TR0
; JNB TF0, BEKLE
; CLR TF0
; CLR TR0

; TMOD hesapla (genelde 01h)

; N_girilen hesapla

; TH ve TL'ye yükle

; SETB TR0

; JNB TF0, BEKLE

; CLR TF0

; CLR TR0

Aklınızda tutun:

t_sayma ≤ 5.92 ms → Döngüsüz (tek tur)
t_sayma > 5.92 ms → MOV R7, #döngü_sayısı + DJNZ R7, ETIKET

Kalıp 2: “Kare dalga üret” Sorusu

Şablon:

; Periyodun yarısını hesapla
; CPL Px.y komutunu ana döngüde kullan
; Her CPL sonrasında yarı periyot kadar bekle

; Periyodun yarısını hesapla

; CPL Px.y komutunu ana döngüde kullan

; Her CPL sonrasında yarı periyot kadar bekle

Kalıp 3: “X darbe say” Sorusu (Sayıcı modu)

Şablon:

; TMOD'da C/T̄ = 1 yap (sayıcı modu)
; N_girilen = 65536 - X
; SETB P3.4 (giriş pini HIGH yap)
; Geri kalanı zamanlayıcı gibi

; TMOD'da C/T̄ = 1 yap (sayıcı modu)

; N_girilen = 65536 - X

; SETB P3.4 (giriş pini HIGH yap)

; Geri kalanı zamanlayıcı gibi

Kalıp 4: “Mod 2 kullan” Sorusu

Şablon:

; TMOD = 02h (T0) veya 20h (T1)
; TH0 = TL0 = N_girilen (256 - N_sayma)
; TR0 otomatik devam eder → manuel yeniden yükleme yok

; TMOD = 02h (T0) veya 20h (T1)

; TH0 = TL0 = N_girilen (256 - N_sayma)

; TR0 otomatik devam eder → manuel yeniden yükleme yok

Yapılan Yaygın Hatalar

Hata	Doğrusu
`MOV TMOD, #0` sonra bit set etmek	TMOD bit adreslenemez! Tüm byte yazılır
TF temizlemeyi unutmak	Her zaman `CLR TF0/TF1` yazılır
Mod 2’de TH ile TL’yi farklı yazmak	TH ve TL’ye AYNI değer yazılır
10 ms gecikmede döngüsüz kod	10 ms > 5.92 ms → döngü şart
Sayıcı modunda P3.4’ü giriş yapmamak	`SETB P3.4` yazılmalı
`DJNZ R7, X` sonrasında R7 başlangıcını unutmak	Her alt program çağrısında R7 sıfırdan başlamalı

14. Hızlı Başvuru Kartı

Formüller

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Frekans: 11.0592 MHz → T_osc = 90.4 ns

Mod 1 (16-bit):
  t_max        = 65536 × 90.4 ns ≈ 5.92 ms
  N_sayma      = t_istenen / 90.4 ns
  N_girilen    = 65536 - N_sayma
  TH = N_girilen &gt;&gt; 8 (yüksek byte)
  TL = N_girilen &amp; FFh (düşük byte)

Mod 2 (8-bit):
  t_max        = 256 × 90.4 ns ≈ 23.14 µs
  N_sayma      = t_istenen / 90.4 ns
  N_girilen    = 256 - N_sayma
  TH = TL = N_girilen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

Frekans: 11.0592 MHz → T_osc = 90.4 ns

Mod 1 (16-bit):

t_max = 65536 × 90.4 ns ≈ 5.92 ms

N_sayma = t_istenen / 90.4 ns

N_girilen = 65536 - N_sayma

TH = N_girilen >> 8 (yüksek byte)

TL = N_girilen & FFh (düşük byte)

Mod 2 (8-bit):

t_max = 256 × 90.4 ns ≈ 23.14 µs

N_sayma = t_istenen / 90.4 ns

N_girilen = 256 - N_sayma

TH = TL = N_girilen

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

TMOD Şifre Tablosu

Alt nibble (Timer 0):         Üst nibble (Timer 1):
  Mod0 = x001                   Mod0 = 0001xxxx
  Mod1 = x001 → 01h             Mod1 = 0001xxxx → 10h
  Mod2 = x010 → 02h             Mod2 = 0010xxxx → 20h
  Sayıcı Mod1 = 05h             Sayıcı Mod1 T1 = 50h
  GATE+Mod1 = 09h

Alt nibble (Timer 0): Üst nibble (Timer 1):

Mod0 = x001 Mod0 = 0001xxxx

Mod1 = x001 → 01h Mod1 = 0001xxxx → 10h

Mod2 = x010 → 02h Mod2 = 0010xxxx → 20h

Sayıcı Mod1 = 05h Sayıcı Mod1 T1 = 50h

GATE+Mod1 = 09h

Kritik Komutlar

SETB TR0    ; Timer 0 başlat
CLR  TR0    ; Timer 0 durdur
CLR  TF0    ; Timer 0 bayrağını temizle
JNB  TF0, x ; TF0 = 0 iken x'e git (bekle)
JB   TF0, x ; TF0 = 1 iken x'e git
CPL  P1.0   ; P1.0'ı tersle
SETB P3.4   ; P3.4'ü giriş için HIGH yap
DJNZ R7, x  ; R7'yi azalt, ≠0 ise x'e git

SETB TR0 ; Timer 0 başlat

CLR TR0 ; Timer 0 durdur

CLR TF0 ; Timer 0 bayrağını temizle

JNB TF0, x ; TF0 = 0 iken x'e git (bekle)

JB TF0, x ; TF0 = 1 iken x'e git

CPL P1.0 ; P1.0'ı tersle

SETB P3.4 ; P3.4'ü giriş için HIGH yap

DJNZ R7, x ; R7'yi azalt, ≠0 ise x'e git

Gecikme Değerleri (11.0592 MHz, Mod1, T0)

 100 µs → TH0=FBh, TL0=EEh
 250 µs → TH0=F5h, TL0=33h
 500 µs → TH0=EAh, TL0=65h
   1 ms → TH0=D4h, TL0=CAh
   5 ms → TH0=27h, TL0=F2h
  50 ms → 5 ms × 10 döngü
 100 ms → 5 ms × 20 döngü
 500 ms → 5 ms × 100 döngü
   1 sn → 5 ms × 200 döngü

100 µs → TH0=FBh, TL0=EEh

250 µs → TH0=F5h, TL0=33h

500 µs → TH0=EAh, TL0=65h

1 ms → TH0=D4h, TL0=CAh

5 ms → TH0=27h, TL0=F2h

50 ms → 5 ms × 10 döngü

100 ms → 5 ms × 20 döngü

500 ms → 5 ms × 100 döngü

1 sn → 5 ms × 200 döngü

15. Bonus: 12 MHz Kristal ile Hesaplama Farkı

bazen 12 MHz kristal verilir. Değerler değişir!

12 MHz → T_makine = 1 µs (standart 8051)
                   0.0833 µs (ADUC841)

Standart 8051 için (T_makine = 1 µs):
  t_max (Mod1) = 65536 × 1 µs = 65.536 ms

1 ms gecikme, 12 MHz 8051:
  N_sayma  = 1000 µs / 1 µs = 1000
  N_girilen = 65536 - 1000 = 64536 = FC18h
  TH0 = FCh, TL0 = 18h

12 MHz → T_makine = 1 µs (standart 8051)

0.0833 µs (ADUC841)

Standart 8051 için (T_makine = 1 µs):

t_max (Mod1) = 65536 × 1 µs = 65.536 ms

1 ms gecikme, 12 MHz 8051:

N_sayma = 1000 µs / 1 µs = 1000

N_girilen = 65536 - 1000 = 64536 = FC18h

TH0 = FCh, TL0 = 18h

🔑 ipucu: Soru 12 MHz veriyorsa T_makine = 1 µs hesapla. Soru 11.0592 MHz veriyorsa T_osc = 90.4 ns kullan.

Bu makale, SAÜ EEM 304 ders videoları, ders notları (s.108–118) ve sınav deneyimlerine dayanarak hazırlanmıştır. Tüm örnekler ADUC841 / 8051 Assembly dili ile yazılmıştır.

SamettaşoğluHaziran 1, 2026

0 150 13 dakika okuma süresi